لشكرى كه هجوم بياورد ، به محض ورود نمىتواند خود را متحصّن نمايد ، جز اينكه متكى به قوّت خود باشد ، كه تا چند هفته مىتواند پايدارى كند ، بدون اينكه از طرف دريا به دو آسيبى برسد . لهذا به‌نظر مىآيد كه « قسطنطنيه » در مهد امن و امان است ، مگر اين‌كه لشكرى كه هجوم بياورد ، جهازات جنگى مستحكمى داشته باشد كه بتواند قلاع اطراف را كوبيده ، داخل ملك بشود ، آن هم يا از « تنگه داردانل » و يا از سمت « بحر اسود » « 1 » از طرف مشرق . و يا اين‌كه ساخلوين قلاع « نمك به حرامى » كنند ، يا قلاع را به‌طورى كه بايد و شايد توجه ننموده ، پشت گوش بيندازند ؛ آن وقت مىتوان شهر « اسلامبول » را گرفت ، و الّا تقريبا محال به‌نظر مىآيد . فايده‌اى كه حال ما در « هندوستان » مىبريم از « اسلامبول » ، يكى « پلتيكى » است و يك « تعصّب مذهبى » ؛ و به واسطهء مراوده‌اى كه ما بين « هندوستان » و « فرنگستان » مىشود ، اين فايده روزبه‌روز زياد شده [ و ] اهميت بسيار پيدا مىكند . مدّت يك ماهى كه من در « اسلامبول » ماندم ، با تمام سفراى خارجه ممالك مختلفه ، صحبت‌هاى « پلتيكى » زياد داشتم . هريك از آنها « دهن گشاده » به آرزوى زياد نشسته‌اند كه اين لقمه را بقاپند ، ولى من به هيچ‌وجه با هيچ‌يك از آنها متحد نمىشوم ، كه مىگويند : « اجل ترك رسيده و روز جنگ عما قريب « 2 » مىرسد . » گمانم اين است [ كه ] وضع تنظيمات « اسلامبول » ، كه چندان مرتب نيست ، و صعوباتى كه عايق اصلاح امورات است ، خواه « پلتيكى » و خواه « ملّتى » « 3 » و يا مواظبت در علم و طنيعت دل دوستان « ترك » را به نهايت « سرد » كرده ، به‌خصوص « انگليس » ها را احتمال كلّى دارد روزى برسد كه به اعليحضرت سلطان و دول معتبرهء ديگر بگويند از 2 كار يكى را اختيار كنيد : يا « قسطنطنيه » را به تصرف دولت « روس » بدهيد و يا به اصلاح امورى كه مستلزم اهتزاز و هيجان « مملكت آل عثمان » است به اتفاق دول « انگليس » و « نمسه » و « اتريش » و « ايتالى » « 4 » بپردازند . وقتى كه چنين روزى بيايد ، ابواب مصالح به روى ملك باز شده ، هم ملك كه

--> ( 1 ) . درياى سياه . ( 2 ) . مركب از عن ، حرف جر + ما ، زائد + قريب . به‌معناى به‌زودى ، در اين نزديكى . ( 3 ) . ملى . ( 4 ) . در اصل : ايطالى ؛ در انگليسى Italy و در فرانسوى : ايتالى Italie .